Αρχική arrow Άρθρα - Εκδόσεις arrow Άρθρα Αρχείου arrow Ποιητικές Συνεργασίες από τη Σμύρνη στο περιοδικό " Ο ΛΟΓΟΣ" της Κωνσταντινούπολης

Ποιητικές Συνεργασίες από τη Σμύρνη στο περιοδικό " Ο ΛΟΓΟΣ" της Κωνσταντινούπολης

Δευτέρα, 22 Ιούνιος 2009
ΠΟΙΗΤΙΚΕΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΣΜΥΡΝΗ
ΣΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ «Ο ΛΟΓΟΣ» ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ
(1918-1922)

Του ΑΡΧΆΓΓΕΛΟΥ Γ. ΓΑΒΡΙΗΛ ∗


Το Νοέμβρη του 1918 , μετά την υπογραφή της συνθήκης του Μούδρου, οι νικήτριες δυτικές δυνάμεις επιβάλανε στρατιωτική κατοχή στην πρωτεύουσα της ταπεινωμένης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας . Το γεγονός αυτό προκάλεσε έξαλλο ενθουσιασμό στον Ελληνικό πληθυσμό της Κωνσταντινούπολης , ο οποίος πίστεψε πως ήλθε εκείνη η ευλογημένη ώρα που το Έθνος μας περίμενε τόσους αιώνες .
Σ’ αυτή την υπέροχη εποχή των ελπίδων και των ονείρων οι πνευματικοί κύκλοι της Πόλης αποφάσισαν επιτέλους να βγουν από την αδράνεια , στην οποία είχαν περιπέσει μετά την κήρυξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου . Έτσι στη « Λογοτεχνική Εστία » , το φιλολογικό σαλόνι που διατηρούσε ο Γιάννης Χαλκούσης , αποφασίστηκε η έκδοση ενός νέου φιλολογικού περιοδικού , το οποίο πράγματι κυκλοφόρησε αμέσως μετά την ανακωχή . Ονομάστηκε Ο Λόγος και είχε ως διευθυντές τον Όμηρο Μπεκέ και τον Ι . Χαλκούση1. Είναι ολοφάνερο το ενθουσιαστικό πνεύμα που κυριαρχεί στο τεύχος 1 του περιοδικού ήδη από την πρώτη σελίδα του , η οποία καταλαμβάνεται ολόκληρη από το ποίημα του Μπεκέ « Οι Εύζωνοι » . Εξάλλου στη σελίδα 2 υπάρχει και το άρθρο του ίδιου με τίτλο « Τόλμησον Φρονείν », όπου διαβάζουμε ότι « Σκοπός του περιοδικού μας , να συναθροίσουμε γύρω σ’ ένα κέντρο φωτεινό εκείνους που νοιώσανε την ανάγκη να ελευθερώσουν την εθνική μας ψυχή από τον ύπνο της αδιαφορίας κι από τη σκλαβιά της ανεκτικότητας » .
Το μεγαλόστομο μήνυμα του Λόγου για ελευθερία ήταν εύκολο να εκπέμπεται άφοβα στην Πόλη , όπου οι Έλληνες και τα άλλα χριστιανικά μιλέτια βρίσκονταν υπό τη στρατιωτική προστασία των Συμμάχων . Η Μικρά Ασία όμως παρέμενε στον έλεγχο των Τούρκων και εκεί τα στόματα ήτανε για την ώρα κλειστά . Ακόμα και στη Σμύρνη επικρατούσε επιφυλακτικότητα , παρά το κλίμα ενθουσιασμού που είχε δημιουργήσει το ευνοϊκό για τους Έλληνες τέλος του πολέμου . Ο Βενιζέλος προσπάθησε με κάθε τρόπο να καταστείλει τους άκαιρους πανηγυρισμούς που προκάλεσε ο κατάπλους στις 11 Δεκεμβρίου 1918 του αντιτορπιλικού « Λέων » στο λιμάνι της πρωτεύουσας της Ιωνίας , καθώς και η επιστροφή στις 20 του ίδιου μήνα του μητροπολίτη Χρυσόστομου ύστερα από τέσσερα χρόνια εξορίας . Παράλληλα , η τουρκική διοίκηση της πόλης αντιδρούσε με νευρικότητα σε κάθε εκδήλωση που έθιγε την εθνική ευαισθησία των ηττημένων2 .
Παρά ταύτα , ήδη στο τρίτο τεύχος του Λόγου (χρόνος Α΄, Ιανουάριος 1919 , σ. 120) η Έλδα Λαμπίση , μια νεαρή Σμυρνιά , γράφει στον Όμηρο Μπεκέ : « Αν και ο Λόγος σας είναι βήμα ελεύθερο και η ιδεολογία σας νεωτεριστική μας υπόσχεται το γκρέμισμα κάθε σαπίλας παλιού καιρού, όμως δε θέλησα , πριν σας γνωρίσω από κοντά , να σας στείλω τις παράξενες αυτές μελέτες μου , γιατί φοβούμαι την παρεξήγηση… Στα Σμυρναίικα φιλολογικά σαλόνια γένηκε πολύς λόγος γύρω στ’ όνομά σας , με συμπαθητικές κριτικές …» . Στο ίδιο τεύχος , στη στήλη «Πρώτες Πενιές» που ήταν αφιερωμένη στους νέους ποιητές , ο Λόγος δημοσιεύει το ποίημα της Λαμπίση «Στην πρώτη μου Αγάπη» , όπου αυτή δε μιλά βέβαια ανοιχτά για εθνικούς αγώνες και θριάμβους αλλά υπάρχουν αρκετοί υπαινιγμοί για μάχες , τιμές ,

δόξες και προπάντων εκείνος ο χαρακτηριστικός στίχος : «…σύντριψέ με στην μεγάλη σου ιδέα γύρου » .
Στο τεύχος 5 (χρ. Α΄, Μάρτης 1919) και στο 6 (χρ. Α΄, Απρίλης1919)) , πάλι στη στήλη «Πρώτες Πενιές» , δημοσιεύονται , όπως είχε προαναγγελθεί το Φεβρουάριο , πρώτα το πεζοτράγουδο του Σμυρνιού Μάνου Λουκά « Αγάπη» και μετά το ποίημα του φίλου και συμπατριώτη του Δ . Μιλάνου «Ελπίδες…» παρμένα από την ποιητική συλλογή τους «Οι δυο Φυλλάδες» . Στο τεύχος 7 (χρ. Α΄, Μάης 1919 , σ.280) γράφει ο καθένας τους από μια ενθουσιώδη επιστολή . Μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γράμμα του Μιλάνου , όπου μεταξύ άλλων αναφέρονται και τα πιο κάτω : « Από μακριά , εδώ κάτω , απ’ τη Σμύρνη , ακούω και μαθαίνω πως κάνετε θαύματα , εσείς αυτού με το Λόγο σας , που κύριο σκοπό του έχει -λένε- τον γλωσσικό μας αγώνα ! Κι έπρεπε !…Τα σκολειά μας σαπίζουν τα κεφάλια των παιδιώνε μας και -το βροντοφωνούμε- οι νέοι μας , εκείνοι που ελπίζουμε πως θα μας αναδείξουνε μια μέρα , δασκαλεύουνται απ’ τους μεγάλους μας δασκάλους στενοκέφαλοι και προτιμούν να χάσουν τρεις ώρες παίζοντας μπιλιάρδο σ’ ένα καφενείο παρά να ξοδέψουν πέντε λεφτά για να διαβάσουν ένα τραγούδι του Παλαμά ! Εμπρός !… Μαζί , όλοι μαζί , όσοι αποβλέπουμε στο γκρέμισμα της μπαλσαμωμένης αυτής μούμιας της καθαρεύουσας και στην αναστήλωση της εθνικής μας γλώσσας …»3 . Τέλος στο τεύχος 8 (χρ. Α΄, Ιούνιος 1919 , σ.316) υπάρχει το σύντομο ποίημα του Μιλάνου «Χαμοί» .
Στις 2 Μαΐου 1919 πραγματοποιήθηκε η αποβίβαση του Ελληνικού στρατού στη Σμύρνη και φάνηκε πως η Ελλάδα μπήκε στην τελική φάση της ολοκλήρωσης του οράματος της Μεγάλης Ιδέας . Έφτασε πια η ώρα και των πανηγυρισμών , οι οποίοι όμως θα έπρεπε να είναι ευπρεπείς , με σκοπό να δείξουν την ανωτερότητα και τη μεγαλοψυχία των Ελλήνων4 . Το σύνθημα και το στίγμα έδωσε η δημοσίευση στο τεύχος 8 του Λόγου (χρ. Α΄, Ιούνιος 1919, σ. 303) του ποιήματος του Κωστή Παλαμά
ΣΜΥΡΝΗ
Πέρα ως πέρα στη γη της Ιωνίας
δοξαστικό αχολόγησε τροπάρι .
Απ’ την Κνωσσό ως την Πέργαμο θεία χάρη
όπου Ελλάδα , πηγή της αρμονίας .

Και ω Σμύρνη , πάντα εσύ μαργαριτάρι
στα μαλλιά της νεράιδας Μικρασίας !
-Η Μίλητος δεν είναι πια καμάρι
της ιστορίας , της δόξας Εφεσίας

οι καιροί σβύσαν τη φεγγοβολιά .
-Σμύρνη , ξαναγεννήτρες είναι οι Μοίρες
(χτυπήστε , Ομήρων ιωνικών οι λύρες!)

μεσ’ στη ζεστή της Μάννας σου την αγκαλιά
που ανοίγεται όλα για να τ’ αγκαλιάση ,
και τα σκόρπια τα σπλάχνα της · μια πλάση .
Το μήνυμα «Χτυπήστε, Ομήρων ιωνικών οι λύρες !» το παίρνει αμέσως η Έλδα Λαμπίση και στο τεύχος 9 (χρ. Α΄, Ιούλιος 1919 , σ. 341) παρουσιάζει τη δικιά της
ΣΜΥΡΝΗ
Δίνει της ωμορφάδας σου τη θαμπερή λευκότη
σε βάρβαρων λαών ορμές , κακοθελήτρα μοίρα .
Στο ράγισμα του αλάβαστρου , κάποιοι φρενιάζουν κρότοι,
και στου θερμού γαιμάτου σου σπαράζεις την πλημμύρα .
Τα μεταξένια σου μαλλιά π’ ο Γήλιος τα χτενίζει ,
τα στόλισαν μ’ ατίμητη κορών’ από ρουμπίνια ,
και πλούσια ο κάθε αφέντης σου ρηγάλα σου χαρίζει ,
που των χειλιών σου τ’ άλικα χλωμιάζουνε καρμήνια .

Απ’ το τραχύ ξεφάντωμα , το στανικό σου νυφοστόλι ,
βγήκες τεχνίτρα στο φιλί , μ’ απόμεινες παρθένα …
-Πέρασαν χρόνια σκοτεινά , θολά , συμφοριασμένα !….

Ως πούρθε σήμερις ο νειός που στ’ όνειρό σου είδες –
να κλείση τον πλατύτερο παλμό , την πιο μεγάλη σκόλη,
μέσα στις ασπρογάλανες του πέπλου του λουρίδες .
Κι ο ταξιδευτής Στάβρος Κανονίδης που το 1919 βρισκόταν στη Σμύρνη έγραψε τον Αύγουστο (χρ. Α΄, τεύχος 10 , σ. 363 ) το σονέτο με τίτλο
ΜΕΓΑΛΗ ΙΔΕΑ
Τα στραγγίσαμεν όλα , αράδα αράδα ,
τα ποτήρια που κέρναγεν η μοίρα ,
άπονη αφέντρα . Τη χρυσή πορφύρα ,
κουρέλι αχνό , στων πόνων την κοιλάδα ,
στρίγγλα ατσιγγάνα ξέσυρε η ψυχή μας .
Της Βαβυλώνας κλάψαμε το κλάμα
το άπρεπο, με το τάμα προς το θάμα
του λυτρωμού αγναντεύοντας , στη γη μας .
Πλέξαμε τα στεφάνια όλα του ονείρου .
Και να , στηλώθηκες ορθή , στο χέρι
σφίγγοντας του θυμού σου το μαχαίρι .
Κι απ’ το αίμα της θυσίας – άγιου μύρου
σπονδή ιερή – ω μάννα Ελλάδα , νέα ,
νικήτρα ξαναβλάστησε η Ιδέα .
Την ίδια εποχή ο Κανονίδης έγραψε στη Σμύρνη άλλο ένα σονέτο για τα Ιωνικά ακρογιάλια , το οποίο όμως δημοσιεύτηκε στο Λόγο την επόμενη χρονιά (χρ. Β΄, τεύχος 6 , Απρίλης 1920 , σ. 209)).
Ω εσείς , γαλανά Ιωνικά ακρογιάλια ,
γυμνές ραχούλες και βουνά γραμμένα ,
ω ηλιόλουστα χωριά , σα μυρωμένα
λουλούδια , σ’ ολοκάθαρα ανθογιάλια!
Μάτια που απ’ τα λιμάνια γύρω αγάλια
προβάλλετε μεγάλα , ξαφνιασμένα
λες και ξυπνάτε από ματωμένα
οράματα , να δήτε μην είν’ μάγια ,
μην ο βραχνάς δεν έσβησεν ακόμα ,
φαντάσματα μη σας γελούνε πλάνα
τα καράβια , τις νίκες που σαλπίζουν,
αν στ’ αλήθεια ξεσκλαβώτρα ήρθ’ η μάνα
(σ’ ώρα πόνων τους κόσμους που λιγίζουν)
φέρνοντάς σας το θείο φιλί στο στόμα .
Κάπου εδώ σταματούν στο Λόγο τα πατριωτικά ποιητικά ξεσπάσματα από τη Σμύρνη . Δεν ξέρουμε γιατί οι Σμυρνιοί δημιουργοί σχετικά σύντομα στρέφονται από μόνοι τους ή καθοδηγούνται από τη διεύθυνση του περιοδικού σε θέματα διαφορετικού τύπου , αφήνοντας στο περιθώριο τα κοσμογονικά για τον ελληνισμό ιστορικά γεγονότα εκείνης της εποχής . Ίσως οι αλλαγές στο διευθυντικό σχήμα του Λόγου (αποχώρηση του Ό. Μπεκέ και αργότερα του Λύσ. Πράσινου) , για τις οποίες δε δόθηκαν ποτέ εξηγήσεις , να έχουν κάποια σχέση με αυτό το γεγονός . Επίσης η επιβολή λογοκρισίας , η οποία αναγγέλθηκε στο τεύχος 7-8 (χρ. Γ΄, Μάης-Ιούνιος 1921 , σ. 478) , θα πρέπει να έπαιξε σημαντικό ρόλο5 . Το βέβαιο πάντως είναι ότι για το Λόγο προτεραιότητα είχε το γλωσσικό ζήτημα και τα κοινωνικά προβλήματα κι αυτό δεν είναι περίεργο , αφού ο πυρήνας των αρθρογράφων και υποστηρικτών του περιοδικού (Φωτιάδης , Ψυχάρης , Πάλλης , Γιανίδης , Βλαστός , Μ. Φιλήντας κ.ά.) προερχόταν από το Αδερφάτο της Εθνικής Γλώσσας και τους προοδευτικούς κύκλους της Πόλης6 .
Από τους Σμυρνιούς ποιητές που δημοσίευσαν έργα τους στο Λόγο ο πιο τακτικός στις συνεργασίες του ήταν ο τυφλός ποιητής γιατρός Απόστολος Μαμμέλης7 . Από τον Ιούνιο του 1919 (χρ. Α΄, τ. 8) και σχεδόν ανελλιπώς έως τον Ιούλιο του 1922 (χρ. Δ΄, τ. 6-78 ) ο Μαμμέλης είναι παρών στις σελίδες του περιοδικού με πενήντα ένα ποιήματα ή αποσπάσματα ποιητικών του έργων . Οι θετικές κριτικές του Λύσανδρου Πράσινου που αργότερα έγινε διευθυντής ύλης του Λόγου (χρ. Α΄, τ. 12, σ. 449 και χρ. Β΄, τ. 7 , σ. 284) δημιούργησαν ένα εξαιρετικά ευνοϊκό κλίμα για τον τυφλό ποιητή , ο οποίος άρχισε να έχει φανατικούς θαυμαστές . Έτσι βλέπουμε το Βέγα , συνεργάτη του περιοδικού , να γράφει και να αφιερώνει « Με άπειρο σεβασμό Στο Γιατρό και Ποιητή κ. Α. Μαμμέλη » ένα τρυφερό ποίημα (χρόνος Β΄, τ. 10, σ.391) και στο τ. 9-10 (χρ. Γ΄, σ. 585) να αναλύει εκστασιασμένος το σονέτο του τυφλού ποιητή “Supra Naturam”. Ο Κ.Α. Κωνσταντινίδης (χρ. Δ΄, τ.1 , σ. 40 ) έγραψε κι αυτός για το Μαμμέλη το ποίημα “Mehr Licht !” (Περισσότερο Φως) . Και ο Σίμος Φανάς (χρ. Δ΄, τ. 5 , σ. 336) το ποίημά του «Ώρα λατρείας » το αφιερώνει «Στον εμπνευσμένο δουλευτή του φτερωτού Λόγου , Στον ωραιόπαθο μυσταγωγό της θείας Τέχνης , Απόστολο Μαμμέλη , με βαθειάν αγάπη κι εκτίμηση» .
Το ποιητικό έργο του Μαμμέλη , εσωστρεφές και πεισιθάνατο9 , μπορεί να εντυπωσίασε το αναγνωστικό κοινό του Λόγου με την αυθεντικότητά του και να δημιούργησε μεγάλες ελπίδες για την εμφάνιση ενός μεγάλου ποιητή , δεν είχε όμως , όπως τελικά αποδείχτηκε , μεγάλα περιθώρια να επιζήσει της εποχής του .
Το Στάβρο Κανονίδη τον λογαριάζουμε στους Σμυρνιούς ποιητές , γιατί το 1919 , δηλαδή την πρώτη χρονιά κυκλοφορίας του περιοδικού , τον βρίσκουμε να είναι στη Σμύρνη , όπου εκεί γράφει και αποστέλλει στο Λόγο τρία από τα καλύτερα σονέτα του ( «Μεγάλη Ιδέα» , «Τη λέγαν Χάρη» , «Ιωνικά Ακρογιάλια» ) . Όμως τις επόμενες συνεργασίες του τις στέλνει από την Πόλη και την Αθήνα κι ένα ποίημά του που ο Λόγος δημοσίευσε καθυστερημένα τον Απρίλη του 1921 ( χρ. Γ΄, τ. 6 , σ. 311) , αυτός το είχε γράψει τον Οκτώβρη του 1917 στην Τραπεζούντα . Το ποίημα αυτό με τον τίτλο «Στροφές» είναι εμπνευσμένο από τη Ρωσική Επανάσταση και μοιάζει να λειτουργεί σαν πρόλογος στο πρώτο μέρος του άρθρου που ο ταξιδευτής ποιητής παρουσίασε στο ίδιο τεύχος (σ. 330 κ.ε . ) με τίτλο «Γύρω στη Ρούσσικη Λογοτεχνική κρίση» . Ο Κανονίδης είναι σαφές ότι παρακολουθούσε με συμπάθεια και με θαυμασμό τα όσα συμβαίνανε στη Ρωσία και δεν είναι περίεργο που η λογοκρισία απαγόρευσε να δημοσιευτεί το δεύτερο μέρος του άρθρου .
Η ποίηση του Κανονίδη μπορεί να μην προκάλεσε εκείνη την εποχή τα κύματα συγκίνησης και θαυμασμού που δημιούργησε το έργο του Μαμμέλη , όμως διαβάζεται με μεγαλύτερο ενδιαφέρον από το σύγχρονο αναγνώστη10. Ως το καλοκαίρι του 1922 δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό 13 ποιήματά του . Είναι χαρακτηριστικό το ότι τον Ιούλιο του 22 ο Κανονίδης και ο Λόγος θυμούνται τον Ίωνα Δραγούμη στην επέτειο του τραγικού θανάτου του και τιμούν τη μνήμη του με τη δημοσίευση ενός μεγάλου αποσπάσματος από την «Ωδή στον ΙΔΑ» . Λίγο πριν την επερχόμενη Καταστροφή του Μικρασιατικού Ελληνισμού και το ξεψύχισμα της Μεγάλης Ιδέας11, το φάντασμα του αγνού πατριώτη και οραματιστή στοιχειώνει τις σκέψεις όλων .
Ταξιδευτής σαν τον Κανονίδη είναι και ο Πάνος Φλώρης , ο οποίος δεν είναι βέβαια Μικρασιάτης12 αλλά στα τέλη του 1919 βρισκόταν στη Σμύρνη , απ’ όπου έστειλε στο Λόγο τέσσερις ωραίες μεταφράσεις του ποιητικών έργων των Shakespeare , Browning , Longfellow και O. Wilde (χρ. Β΄, τ. 3 , σ. 103) .
Του Κώστα Μισαηλίδη13 ο Λόγος παρουσίασε σε ένα μόνο τεύχος του (χρ. Δ΄, αρ. 3 , σ.σ. 214 , 215) πέντε μικρά ποιήματα14 που φυσικά δεν επιτρέπουν στον αναγνώστη να έχει μια σαφή εικόνα του έργου και του ταλέντου του . Το ίδιο συμβαίνει και με τον Ανδρέα Παπαδόπουλο, που είναι πιο γνωστός με το καλλιτεχνικό του ψευδώνυμο Σύλβιος15 και του οποίου δημοσιεύτηκε μόνο το «Ισσάρ Τζαμί» , το μικρό ποίημα για την εκκλησία των Αγίων Αποστόλων που οι Τούρκοι την είχαν μετατρέψει σε τέμενος (χρ. Β΄, τ. 10 , σ. 410) .
Τις γυναίκες λογοτέχνιδες της Σμύρνης εκπροσωπούν στις σελίδες του Λόγου τρεις αξιόλογες νεαρές ποιήτριες , η Έλδα Λαμπίση , για την οποία μιλήσαμε ήδη πιο πάνω και οι πιο γνωστές Σίτσα Καραϊσκάκη και Φιλή Βατίδου16 . Της Λαμπίση ο Λόγος δημοσίευσε τέσσερα ποιήματα17 , μεταξύ των οποίων και αυτό που παρουσιάσαμε ολόκληρο πιο πάνω . Η Σίτσα Καραϊσκάκη , όσο ήταν ακόμη στη Σμύρνη , έστειλε στο περιοδικό το ποίημά της «Σπασμένο Βιολί» (χρ. Β΄, τ. 6 , σ. 211) . Το Γενάρη του 1921 βρισκόταν στα Βουρλά , όπως διαβάζουμε στη στήλης της αλληλογραφίας του Λόγου . Η Φιλή Βατίδου , ίσως η πιο ώριμη ποιητικά από τις τρεις , παρουσίασε τέσσερα ποιήματά της στο περιοδικό18 .
Ο πιο σπουδαίος από τους Σμυρνιούς ποιητές που δημοσίευσαν έργα τους στο Λόγο ήταν σίγουρα ο Απόστολος Μαγγανάρης19 . Το Μάη του 1920 ο δεκαεξάχρονος τότε Απόστολος20 παρουσίασε για πρώτη φορά δυο μικρά ποιήματά του , το «Μάτια» και το «Χαροντομάχος» ( χρ. Β΄, τ. 7 , σ. 255) . Άλλα δύο , «Το Σταυρουδάκι» , γραμμένο το Μάρτη και το «Στίχοι» , γραμμένο το Φλεβάρη της ίδιας χρονιάς , δημοσιεύτηκαν στα τεύχη 9 (σ. 344) και 12 ( σ. 472) αντίστοιχα . Πολύ σημαντικότερα όμως είναι τρία ποιήματά του («Προσευχή» , «Ρωμιοί» , «Μεσσίας») από τη σειρά «Πορικά Ανιστόρητα» που γράφτηκαν το 1920 αλλά ο Λόγος τα παρουσίασε το Μάη-Ιούνη του 1921 (χρ. Γ΄, τ. 7-8) , ίσως γιατί πριν ένα χρόνο θεώρησε επικίνδυνα τα θέματά τους και περίμενε μια πιο κατάλληλη στιγμή για να τα δημοσιεύσει . Ειδικά το «Ρωμιοί» εντυπωσιάζει με το τολμηρό περιεχόμενό του που , όπως πιστεύουμε , αναφέρεται στους νεκρούς Έλληνες στρατιώτες της μάχης της Φιλαδέλφειας στις αρχές Ιουνίου 192021 .
Το ότι το περιοδικό δημοσίευσε το «Ρωμιοί» αυτή την εποχή (Μάης-Ιούνης 1921) και μάλιστα στο ίδιο τεύχος 7-8 , όπου στη σελ . 478 αναγγέλλεται η εφεξής επιβολή λογοκρισίας , θα πρέπει να σηματοδοτεί την είσοδο του Μικρασιατικού Ελληνισμού σε μια περίοδο αμφιβολιών και ανησυχίας . Εξάλλου στο ακριβώς προηγούμενο τεύχος , με την ευκαιρία της συμπλήρωσης εκατό ετών από την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης , διατυπώνονταν στο περιοδικό πολύ απαισιόδοξες σκέψεις , έστω κι αν αυτές αποδίδονταν όχι σε τακτικούς συνεργάτες του αλλά σε άλλους κύκλους . Παραθέτουμε ενδεικτικά απόσπασμα από ένα λόγο με τίτλο «21 Μαρτίου 1921» που εκφωνήθηκε στις 10 Απριλίου 1921 και δημοσιεύτηκε στο τεύχος του ίδιου μήνα (χρ. Γ΄, τ. 6 , σ. 376-378) :
«…Κι ακούμε σήμερα την άγρια βροντή του κανονιού εκεί που έπρεπε ν’ αντιλαλή το κελάηδημα του αηδονιού και το ειρηνικό τραγούδι του γεωργού που οργώνει το χωράφι του . Από μακριά φτάνει ως εμάς το γογγιτό των πληγωμένων παληκαριών και τα θλιβερά αναφυλλητά των μαννάδων που κλαίνε τ’ άμοιρα παιδιά τους . Μέσα σ’ αυτό το θρήνο , μπροστά στους νεκρούς των αδερφών μας που πέφτουν ολημερής θύματα άγριας μανίας , η χαρά που μας φέρνει ο ιστορικός αυτός χρόνος σβύνεται , χάνεται και τη θέση της παίρνει το άγριο αίσθημα της εκδίκησης .
Ποιο θα είνε το τέλος αυτής της φουρτούνας ; Θα βγη και πάλιν η Ελλάδα μας με το μέτωπο ψηλά ; Ρωτούμε όλοι μας με αγωνία στην ψυχή κι ο πόνος σφίγγει την καρδιά μας . Και υπάρχουν οι απαισιόδοξοι που άρχισαν ν’ αμφιβάλλουν για το μέλλον . Υπάρχουν οι υστερικοί που φτάνει ένα φύσημα του αγέρα , μια αναποδιά της τύχης για να τους κάνη να χάσουν κάθε πεποίθηση που έχουν …» .
Η απαισιοδοξία αυτή που διαπνέει τις πιο πάνω σκέψεις είχε αρχίσει να δημιουργείται σιγά-σιγά σε πολλούς Μικρασιάτες ήδη από τις αρχές του Γενάρη του 1921 , όταν ο κεμαλικός στρατός υπό τον στρατηγό Ισμέτ κατάφερε με μια τολμηρή αντεπίθεση στο Ινονού να νικήσει για πρώτη φορά στη Μικρασία τους Έλληνες , οι οποίοι υποχώρησαν με μεγάλες απώλειες22 . Το Μάρτη ο Ελληνικός στρατός προσπαθώντας να προελάσει προς το Εσκί-Σεχίρ αναγκάστηκε και πάλι στο Ινονού από τον Ισμέτ πασά να υποχωρήσει αφήνοντας πίσω του περισσότερους από 5.000 νεκρούς , ανάμεσα στους οποίους και ορισμένοι εθελοντές από την περιοχή της Σμύρνης23 . Οι επιτυχίες αυτές προκάλεσαν στους Τούρκους έξαλλο ενθουσιασμό και ο Κεμάλ έδωσε τιμητικά στον Ισμέτ το επίθετο Ινονού .
Όλοι τότε κατάλαβαν ότι κάτι άρχισε να αλλάζει στον πόλεμο . Ήταν πια φανερό ότι ο Γκρίζος Λύκος24 είχε για μια ακόμη φορά κατορθώσει το ακατόρθωτο κι από το τίποτε κατάφερε μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα να φτιάξει έναν αξιόμαχο και συνεχώς ενισχυόμενο στρατό . Αντίθετα , οι Ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις , χωρίς επαρκείς εφεδρείες και εξαντλημένες από τους μακρόχρονους πολέμους , έμοιαζαν πια να αγγίζουν τα έσχατα όρια της αντοχής τους25 . Ο Μικρασιατικός Ελληνισμός από τον ενθουσιασμό και τη μακαριότητα πέρασε στην έντονη ανησυχία . Ακόμα και ο εσωστρεφής ποιητής Απ. Μαμμέλης ένιωσε την ανάγκη να αφήσει τα συνηθισμένα θέματά του και να γράψει μια σειρά ποιημάτων που την ονόμασε «Ελληνικές Ψυχές» . Το Φλεβάρη του 1922 ο Λόγος δημοσίευσε του Μαμμέλη το «Στη Μάχη» και το «Δυο Βαρειά Πληγωμένοι» (χρ. Δ΄, τ. 2 , σ. 131) και το Μάρτη το «Στους Γιατρούς του Μετώπου» (χρ. Δ΄, τ. 3 , σ. 204)26 . Από αυτό το τελευταίο ας παραθέσουμε την τελευταία στροφή :
Ω σεις , κορμιά ωραιόψυχα , που πολεμάτε
μες στις ερμιές το Χάρο ! Αγνά ιδεόθυτα , άγια ,
του αργού μαρτυρίου μιας φυλής ! Βάρδοι του Ελέους !
Δεχθήτε μου απ’ τη λύρα ένα παλμό πριν δύσω !

Οι αρχαίοι πιστεύανε πως οι τυφλοί είχαν μαντικές ικανότητες . Ο Σμυρνιός ποιητής γιατρός Μαμμέλης στους στίχους αυτούς με τα μάτια της ψυχής του οραματίζεται την τραγική πορεία του Μικρασιατικού Ελληνισμού προς τη μαρτυρική έξοδο και διαισθάνεται τη δύση της καθ’ ημάς Ανατολής . Οι λύρες των ιωνικών Ομήρων της Σμύρνης του Παλαμά σε λίγους μήνες θα σιγήσουν και ο Λόγος που τις φιλοξένησε τρία ολόκληρα χρόνια , θα σωπάσει κι αυτός για πάντα μετά από εκείνο το τραγικό τέλος Αυγούστου και τον τρομακτικό Σεπτέμβρη του 1922 .

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Παπακώστας , Γιάννης (1985) , Ο Φώτης Φωτιάδης και το Αδερφάτο της Εθνικής Γλώσσας , Αθήνα : Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο , σ. 105 , σημ. 4 . Mπόζη , Σούλα (2002) , Ο Ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης , Αθήνα : Ελληνικά Γράμματα , σ. 311 .
2. Αλλαμανή , Έφη & Παναγιωτοπούλου , Κρίστα (1978) , Η Ανακωχή του Μούδρου και οι Συνέπειές της , Ιστορία του Ελληνικού Έθνους , Αθήνα : Εκδοτική Αθηνών , τ. ΙΕ΄ , σ.σ. 103-107 . Δες και Μίλτον , Γκάιλς (2008) , Χαμένος Παράδεισος , Σμύρνη 1922 , Αθήνα : Μίνωας , σ. 142 κ.ε.
3. Οι ποιητικές συνεργασίες από τη Σμύρνη που δημοσιεύτηκαν στο Λόγο ήταν όλες γραμμένες στη δημοτική . Το γλωσσικό ζήτημα απασχολούσε πολύ τον Ελληνισμό της πρωτεύουσας της Ιωνίας . Ο Νότης Καλδής , γενικός αντιπρόσωπος του περιοδικού στη Σμύρνη , έγραφε στο τεύχος 11 (χρ. Β΄, σ. 463) για τις εφημερίδες της πόλης : «…Ο «Κόσμος» παίρνει ενεργό μέρος υπέρ της δημοτικής και του κρατούν το ίσο , η «Εστία» και η «Αρμονία» . Η «Πατρίς» μαλλιαρώτατη . Το «Θάρρος» εκήρυξε ουδετερότητα ! Η «Αμάλθεια» και ο «Τηλέγραφος» καθαρευουσιάνικες …».
4. Δυστυχώς οι αγαθές προθέσεις καμιά φορά δεν καταφέρνουν να υλοποιηθούν , ιδίως όταν ο δικαιολογημένα ασυγκράτητος ενθουσιασμός πέφτει στις παγίδες που του στήνουν καλά οργανωμένες προβοκάτσιες , όπως συνέβηκε κατά την αποβίβαση του Ελληνικού στρατού στη Σμύρνη (Μίλτον , Γκ . , ό.π. , σ.170 κ.ε.).
5. Ο Λόγος αντιμετώπιζε στην Κωνσταντινούπολη τη διασυμμαχική λογοκρισία , στη Σμύρνη όμως υπήρχε και η ελληνική που επέβαλε ο ύπατος αρμοστής Αριστείδης Στεργιάδης και η οποία είχε προκαλέσει μεγάλη αγανάκτηση στους Έλληνες εκδότες , δημοσιογράφους και συγγραφείς ( Γιαννακόπουλος , Γ. , 2001 , Η Ελληνική Εκδοτική Δραστηριότητα στη Σμύρνη , στο : Σμύρνη , Μητρόπολη του Μικρασιατικού Ελληνισμού , Αθήνα : Έφεσος , σ. 163-186. Γιαννακόπουλος , Γ . , 2002 , Ο Ελληνικός Τύπος στη Σμύρνη , ΙΣΤΟΡΙΚΑ , τ. 148, Mέρος Α΄, Αθήνα : εφ. Ελευθεροτυπία , 29 Αυγούστου 2002 , σ. 43 ) .
6. Παπακώστας , ό.π. , passim . Γαβριήλ , Αρχ. (2007) , Ένας Πρωτεργάτης του Μικρασιατικού Διαφωτισμού : Ο γιατρός Αρχάγγελος Γαβριήλ , εφ. Μικρασιατική Ηχώ , μέρος Β΄, Αθήνα : Μάιος-Ιούνιος 2007 , αρ. φύλλου 388 , σ. 12,13 .
7. Ο Μαμμέλης σε κάποια φάση εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη . Τον Απρίλη του 1922 η διεύθυνσή του , την οποία έδινε ο Λόγος στους θαυμαστές του ποιητή που την ζητούσαν , ήταν : Οδός Θεάτρου 11 (Ballouk-Bazar) , Πέραν . Τον Μαμμέλη αναφέρει ο Θ. Πυλαρινός (2004 , Νίκος Τουτουντζάκης , ο Απόβλητος , Η Λογοτεχνία στη Μικρά Ασία , Αθήνα : Εκδόσεις Ενώσεως Σμυρναίων , σ. 279 , σημ. 45) .
8. Αυτό ήταν και το τελευταίο τεύχος του περιοδικού , το οποίο σταμάτησε να εκδίδεται με τη Μικρασιατική καταστροφή .
9. Αναφέρουμε ενδεικτικά μερικούς τίτλους ποιημάτων του : Στερνό Τρισάγιο , Νεκροτάξειδο , Ψυχολαλήματα , Χαρολαλήματα , Μαρτυρίου σιγή , Ώρα Θανάτου , Πέρ’ από τα Σκότη , Επιθανάτιο , Ποιοι κλαιν , Ροής μου των δακρύων .
10. Και ο Κανονίδης είχε τους θαυμαστές του , όπως ο νεαρός ποιητής και συνεργάτης του Λόγου Δημ. Οικονομίδης , ο οποίος του αφιέρωσε το ποίημα «Για την “Ελεούσα” του» (χρ. Δ΄ , τ. 4 , σ. 279) .
11. Πριν από τρία χρόνια (Αύγουστος 1919) ο Κανονίδης είχε δημοσιεύσει το ποίημά του «Μεγάλη Ιδέα» , το οποίο παραθέσαμε ολόκληρο πιο πάνω . Θερμός θαυμαστής του αδικοχαμένου Ίωνα Δραγούμη , από τον Απρίλη του 1921 αρχίζει να αρθρογραφεί και να στέλνει ανταποκρίσεις στο εβδομαδιαίο περιοδικό Πολιτική Επιθεώρησις . Το περιοδικό αυτό είχε ιδρύσει ο Δραγούμης με τους φίλους του Αθ. Σουλιώτη και Γ. Μπούσιο .
12. Στο άρθρο του για τον Παλαμά (Ο Λόγος , χρ. Γ΄ , τ. 12 , σ. 684 κ.ε.) ο Φλώρης δίνει ορισμένα βιογραφικά του στοιχεία . Στη Σμύρνη πρέπει να βρέθηκε ίσως ως απεσταλμένος του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ .
13. Πυλαρινός , Θεοδόσης (2004) , Η Λογοτεχνία στο Χώρο της Μικράς Ασίας , Η Λογοτεχνία στη Μικρά Ασία , Αθήνα : Εκδόσεις Ενώσεως Σμυρναίων, σημ. 28 , σ . 33 .
14. «Προμηθεύς-Ιδέα» , «Η Νοσταλγία του Ωραίου» , «Προς τον Καιάδα» , «Νοσταλγικό» και «Οι Παραβάται» (από τα «Ερείπια») .
15. Πυλαρινός , ό.π. , σ.σ. 20 , 33 και σημ . 14 , 28 , 49.
16. Πυλαρινός , ό.π. , σ . 23 .
17. «Στην Πρώτη μου Αγάπη» (χρ. Α΄, τ. 3 , σ. 120 ) , «Σμύρνη» (χρ. Α΄, τ. 9, σ. 341) , «Ένας Γάμος» και «Σονέτο» (χρ. Β΄, τ. 3 , σ. 86) .
18. «Παρηγοριές» (χρ. Β΄, τ. 6 , σ. 210 ) , «Κρυφή Παρηγοριά!.. » (χρ. Β΄, τ. 10 , σ. 390) , «Κατευόδιο» (χρ. Β΄ , τ. 12 , σ. 470 ) και «Θάνατος» (χρ. Γ΄, τ. 11 , σ. 601).
19. Για τον Απ. Μαγγανάρη δες και : Σολομωνίδης , Χρ. (1959) , Η Δημοσιογραφία στη Σμύρνη (1821-1922) , Αθήνα , σ. 211 .
20. Στεργιόπουλος , Κώστας (1980) , Η Ανανεωμένη Παράδοση , Η Ελληνική Ποίηση , Αθήνα : Εκδόσεις Σοκόλη , σ. 577 .
21. Αλλαμανή , Έφη & Παναγιωτοπούλου , Κρίστα (1978) , Η Μικρασιατική Εκστρατεία από το Μάιο του 1919 ως το Νοέμβριο του 1920 , Ιστορία του Ελληνικού Έθνους , Αθήνα : Εκδοτική Αθηνών , τ. ΙΕ΄ , σ.130 . Μίλτον , Γκ. , ό.π. , σ. 210 .
22. Benoist-Méchin (1954) , Mustapha Kémal, Paris : Albin Michel , σ. 281 .
23. Benoist-Méchin , ό.π. , σ. 284 . Γιαννουλόπουλος , Ιωάννης (1978) , Εσωτερικές και Εξωτερικές Εξελίξεις και Πολεμικές Επιχειρήσεις από το Νοέμβριο του 1920 ως το Μάιο του 1921 , Ιστορία του Ελληνικού Έθνους , Αθήνα : Εκδοτική Αθηνών , τ. ΙΕ΄ , σ. 164-166 . Μίλτον , Γκ. , ό.π. , σ.223 κ.ε. και ιδίως σ.σ. 228 , 229 .
24. Έτσι αποκαλούσαν τον Κεμάλ . Δες και : Γαβριήλ , Αρχ. (2008) , Το Τραγικό Τέλος του Μικρασιατικού Διαφωτισμού στην Καππαδοκία , εφ. Μικρασιατική Ηχώ , μέρος Β΄ , Αθήνα : Μάιος – Ιούνιος 2008 , αρ. φ. 394 , σ. 10 , 11 .
25. Μίλτον , Γκ. , ό.π. , σ.σ. 229 , 230 .
26. Ο γιατρός Μαμμέλης αφιέρωσε το ποίημα στο συνάδελφό του χειρουργό Δ. Δρακόπουλο , για τον οποίο δες : Σιδηρόπουλος , Φωκίων (1999) , Τα Εθνικά Φιλανθρωπικά Καταστήματα στην Κωνσταντινούπολη , Αθήνα : Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού , σ.σ. 283 , 312 , 313) . Στο τ. 9-10 (χρ. Γ΄, Ιούλιος-Αύγουστος 1921) ο Λόγος δημοσίευσε το ποίημα του Άγγελου Δόξα «Ο Θάνατος του Θανάτου » γραμμένο στο μέτωπο το Μάη του 1921, όπως ο ίδιος σημειώνει . Άγγελος Δόξας ήταν το ψευδώνυμο του γιατρού Νικ. Δρακουλίδη που γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη .



∗ Ο Αρχάγγελος Γ. Γαβριήλ είναι φιλόλογος , ιστορικός-αρχαιολόγος , τ. Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων,






Association of the Enosi Smyrneon Powered by Elxis - Open Source CMS.  Copyright (C) 2006-2017 Elxis.org. All rights reserved.