Αρχική arrow Άρθρα - Εκδόσεις arrow Άρθρα Αρχείου arrow Τα Κάστρα της Σμύρνης

Τα Κάστρα της Σμύρνης

Δευτέρα, 22 Ιούνιος 2009

Τα κάστρα της Σμύρνης

Tου ΠΕΤΡΟΥ ΣΤ. ΜΕΧΤΙΔΗ



Στην πυκνοκατοικημένη σήμερα μεγαλούπολη της Σμύρνης λίγα είναι τα ίχνη του ένδοξου βυζαντινού της παρελθόντος, τα οποία μπορεί να δει ο επισκέπτης. Ξεχωρίζει φυσικά το ‘Καντιφέ καλέ’, η ακρόπολη του Πάγου, σκαρφαλωμένη σε ύψος 175 μέτρων ανάμεσα σε μία από τις φτωχογειτονιές της πόλης. Όμως αυτό το κάστρο δεν υπήρξε το μοναδικό της Σμύρνης, αφού συνεχής ήταν η φροντίδα για την προστασία του σημαντικού λιμανιού ήδη από την ίδρυσή.
Στα χρόνια του αυτοκράτορα Αναστασίου ο ανθύπατος Ανατόλιος επισκεύασε τα ήδη υπάρχοντα τείχη. Τα ίχνη αυτής της φάσης είναι πολύ λιγότερα από τα δώδεκα χιλιόμετρα τείχους με τοιχοδομία μαρμάρου και πλίνθου, τα οποία είδε σε καλή κατάσταση τον 18ο αιώνα ο Ολλανδός περιηγητής van Egmont. Έως τις αρχές του 20ου αιώνα σώζονταν τείχη, στα νοτιοδυτικά της βυζαντινής περιτειχισμένης πόλης, όπως φαίνονται σε χάρτη του 1854 και σε επιγραφή που χρονολογήθηκε το 857.
Περισσότερα στοιχεία έχουμε για τη βυζαντινή οχύρωση του 13ου αιώνα, όταν ο Ιωάννης Βατάτζης, το 1223/4, αναστήλωσε μέρος των τειχών. Το γεγονός ότι αυτή τη χρονιά ανέβηκε στο θρόνο του δεσποτάτου της Νίκαιας δείχνει τη μεγάλη σημασία της Σμύρνης και αυτή την περίοδο. Σε αυτή τη φάση του κάστρου της Σμύρνης αναφέρεται και ο Οικονόμος («Αυτοσχέδιος Διατριβή» σελ. 26) και παραδίδει την κτητορική επιγραφή: «Τον μέγαν εν βουλαίς Θεοδόσιον Ασίδος άρχον Εικόνι μαρμάρινη στήσαμεν Ανθύπατον, ούνεκα Σμύρναν ήγειρε και ήγαγεν ες φάος αύθις Έργοις θαυμασίοις πολλόν αειδομένην».
Τα τείχη της ακρόπολης του Πάγου ανακατασκευάστηκαν ευρέως και νέο τείχος χτίστηκε στα δυτικά με σκοπό την κατασκευή νέου κάστρου- ξεχωριστού από τα τείχη. Το νέο αυτό τείχος αποτελούνταν από ημικυκλικούς πύργους, προτείχισμα και τετράγωνο εσωτερικό κάστρο διαστάσεων 600 επί 200 μέτρα. Σε άλλα σημεία τα νέα τείχη ακολούθησαν το σχέδιο των παλαιότερων βυζαντινών ή ελληνιστικών φάσεων (Cl. Foss – D. Winfield, 1986).
Οι περιηγητές που έφταναν στη Σμύρνη ήδη από τον 17ο αιώνα, ανέβαιναν στο βυζαντινό κάστρο και το μελετούσαν. Αυτή η πρώιμη αρχαιολογία στη Σμύρνη ξεκινάει με τον William Petty το 1634 και πολλές είναι οι απόψεις για την ταύτιση της εντοιχισμένης στην πύλη του κάστρου του Πάγου προτομής: Ελένη της Τροίας, Σεμίραμις, Αμαζόνα Σμύρνα (Η μοναδική ταύτιση που έχει τουλάχιστον σχέση με την ίδια τη Σμύρνη και όχι με την Τροία ή την Αίγυπτο!), Απόλλωνας και οι τουρκικές μυθικές ηρωίδες Coidasa και Katife- από όπου προέρχεται και το τουρκικό όνομα του κάστρου του Πάγου ‘Κατιφέ Καλέ’. Ας δούμε την περιγραφή του Tournefort για αυτήν την κεφαλή- προτομή: «Στα δεξιά είναι εντοιχισμένη η προτομή της λεγόμενης Αμαζόνας Σμύρνας, η οποία έχει ύψος περίπου ένα μέτρο, αλλά δεν φαίνεται να είναι πολύ ωραία. Οι Τούρκοι τη χρησιμοποιούν για να ρίχνουν με τα όπλα τους προσπαθώντας να σπάσουν τη μύτη της. Είναι βέβαιο ότι αυτό το ανάγλυφο δεν θυμίζει σε τίποτα Αμαζόνα. Οι αναφορές στην ίδρυση της πόλης λένε ότι η Αμαζόνα που ίδρυσε την πόλη ξεχώριζε από ένα διπλό πέλεκυ και μία ασπίδα…. Τον πρώτο καιρό η μορφή αυτής της ηρωίδας ήταν το σύμβολο της πόλης, όπως φαίνεται σε νομίσματα που κόπηκαν για τις συμμαχίες των Σμυρναίων με τους γείτονές τους…» (‘A voyage into the Levant’, σελίδα 341, 342, 1741).
Η επόμενη μεγάλη αλλαγή στην οχύρωση της Σμύρνης συνέβη τον 14ο αιώνα. Η κατασκευή του κάστρου του Αγίου Πέτρου συνδέεται με την κατάληψη της Σμύρνης από το χριστιανικό στόλο του Λομβαρδού Jean de Biandra. Ανήκε ουσιαστικά στον ίδιο τον Πάπα έως το 1374 όταν παραχωρήθηκε στους Ιωαννίτες ιππότες και το Μεγάλο Μαγίστρο de Julliac από τον Πάπα Γρηγόριο ια΄. Το 1392 επισκευάστηκε από τον Domenico d’ Allemagna και ξανά, μετά πιθανώς τον σεισμό του 1398, από τον G. M. de Naillac. Η κατάληψη της Σμύρνης από τον Ταμερλάνο υπήρξε σημαντική καταστροφή για την πόλη και οι Ιωαννίτες έσπευσαν να χτίσουν το κάστρο της Αλικαρνασσού νοτιότερα.
Γενικά θεωρείται ότι ο Ταμερλάνος κατεδάφισε τελείως το κάστρο του Αγίου Πέτρου, αλλά πλήθος περιηγητών περιγράφουν ένα κάστρο σε αυτή τη θέση, από τον D’ Arvieux το 1654 έως τον Arundell, τον Prokesh και τον Mas Latrie τον19ο αιώνα. Ο Mas Latrie θεωρεί το κάστρο αυτό «λατινικής» κατασκευής πλην των πολεμίστρων. Το σχέδιο του κάστρου ήταν τριγωνικό, με κάθε πλευρά περίπου εκατό μέτρα, με τείχη ύψους περίπου οκτώ μέτρα και με εσωτερικό κάστρο στη γωνία που έλεγχε το λιμάνι. Αυτός άλλωστε φαίνεται ότι ήταν και ο σκοπός της κατασκευής δεύτερου κάστρου στη Σμύρνη μετά από αυτό του λόφου Πάγου. Το κάστρο έχει αποτυπωθεί από τους περιηγητές Le Bruyn, Tournefort, la Borde και Flandin. Μετά την κατασκευή του Σαντζάκ καλέ -περίπου το 1650- εγκαταλείφθηκε, αλλά κατεδαφίστηκε μόλις το 1872, αφού ήδη στο εσωτερικό του είχαν χτιστεί σπίτια Τούρκων. Βρισκόταν στη θέση του μετέπειτα τζαμιού Ισάρ και του Βεζύρ Χαν. Παρά την κατεδάφιση του αποτυπώνεται έως και το 1908 σε χάρτη του Βρετανικού Ναυαρχείου.
Το λιμάνι που προφύλασσε το κάστρο του Αγίου Πέτρου χρησιμοποιούνταν για γαλέρες και μικρά πλοία τον 17ο και 18ο αιώνα και αργότερα έκλεισε από προσχώσεις. Το 1621 όμως ο Weber ανέφερε ότι μεγάλα πλοία μπορούσαν ακόμα να το χρησιμοποιούν, αλλά στα χρόνια του περιηγητή Chandler το λιμάνι φαινόταν μόνο όταν έβρεχε πολύ και το 1834 καλύφθηκε τελείως και ανοικοδομήθηκε. Τελευταίο ίχνος του λιμανιού ήταν μία μικρή λίμνη που αποτυπώθηκε σε χάρτες του 1844, αλλά και σε χάρτη του Βρετανικού Ναυαρχείου του 1908 (site of antique port).
Μοναδικά απομεινάρια του κάστρου του Αγίου Πέτρου τον 20ο αιώνα ήταν δύο μαρμάρινες πλάκες- οικόσημα εντοιχισμένα στη φυλακή της Σμύρνης. Τα ίδια οικόσημα έχουν περιγραφεί ότι βρίσκονταν στη θαλάσσια πύλη του κάστρου από τους περιηγητές D’ Arvieux, Thevenot, Arundell, Mas Latrie. Οι μαρμάρινες αυτές πλάκες έφεραν τα οικόσημα του Ferdinard de Heredia, Μεγάλου Μαγίστρου του Τάγματος από το 1376 έως το 1396 και του Domenico d’ Allemagna. Μπορούν να ταυτιστούν με ασφάλεια με αντίστοιχα οικόσημα των ίδιων ετών που σώζονται στα τείχη της Ρόδου δίνοντας μας έτσι τη χρονολόγηση των διαφόρων φάσεων του κάστρου.
Οι δύο αυτές μαρμάρινες πλάκες δημοσιεύτηκαν από τον Weber το 1894 στο «Ημερολόγιον της Αμαλθείας» και πιο ολοκληρωμένα από τον Άγγλο αρχαιολόγο F. W. Hasluck το 1911 (B.S.A. xvii, 1910-11).
Στους Σμυρνιούς έμεινε όμως η ανάμνηση του κάστρου του Αγίου Πέτρου στο κοντινό Χισάρ τζαμί (‘το τζαμί του κάστρου’), το παλαιότερο τζαμί της πόλης.



Αναδημοσιεύεται από την εφημερίδα «Μικρασιατική Ηχώ»

* Ο κ. Πέτρος Στ. Μεχτίδης είναι αρχαιολόγος

Association of the Enosi Smyrneon Powered by Elxis - Open Source CMS.  Copyright (C) 2006-2017 Elxis.org. All rights reserved.