Αρχική arrow Άρθρα - Εκδόσεις arrow Άρθρα Αρχείου arrow Τα τελευταία έτη της οθωμανικής αυτοκρατορίας

Τα τελευταία έτη της οθωμανικής αυτοκρατορίας

Τετάρτη, 15 Δεκέμβριος 2010

«ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΤΗ ΤΗΣ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ»

0002

Ένα διαχρονικό βιβλίο του Εμμανουήλ Εμμανουηλίδη, βουλευτή Σμύρνης & Αϊδινίου στην Οθωμανική Βουλή

Emmanoyhl.

Εισήγηση στο πλαίσιο της παρουσίασης του βιβλίου στο Πνευματικό Κέντρο Κωνσταντινουπολιτών με την ευκαιρία της επανέκδοσής του.
Τρίτη 14 Δεκεμβρίου 2010.

Φαίδων Γ. Παπαθεοδώρου, Πολεοδόμος-Χωροτάκτης, Αντιπρόεδρος Ενώσεως Σμυρναίων

Θα ήταν προφανές ψέμα αν ισχυριζόταν κανείς ότι το βιβλίο του Εμμανουήλ Εμμανουηλίδη, που αναφέρεται στα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, δεν είναι σημαντικό. Είναι σημαντικό όχι μόνον επειδή πραγματεύεται ένα ιδιαίτερα κρίσιμο θέμα για τη νεώτερη ιστορία του ελληνισμού και των λαών της ευρύτερης περιοχής, της περιοχής δηλαδή που εξουσίαζε ή επηρέαζε η Οθωμανική Αυτοκρατορία, αλλά και διότι είναι γραμμένο από έναν “ insider”, όπως θα λέγαμε στα «νεοελληνικά», με ενεργό δράση μέσα στις δομές της οθωμανικής εξουσίας, που έζησε εκ του σύνεγγυς τους ανθρώπους που πρωταγωνίστησαν κατά τα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Το βιβλίο δεν αποτελεί γλαφυρό αφήγημα ανεκδοτολογικών απομνημονευμάτων, ούτε πόνημα που στοχεύει να δικαιώσει ή να δικαιολογήσει κάποια πολιτική ή τις θέσεις και τη δράση του συγγραφέα ή κάποιας ομάδας.
Πρόκειται για σύνθετο έργο που αντιμετωπίζει τα γεγονότα και τους πρωταγωνιστές εκείνης της περιόδου εντυπωσιακά σύνθετα και αποστασιοποιημένα, σα να πρόκειται για πρόσωπα και πράγματα μιας πιο μακρινής εποχής που η χρονική απόσταση και οι δεύτερες σκέψεις επιτρέπουν στο συγγραφέα να τα καταγράψει ως ιστορικά γεγονότα. Όμως, το ότι το έργο αυτό γράφτηκε ταυτόχρονα με την κατάρρευση της οθωμανικής πολιτικής εξουσίας, δηλαδή όταν ο συγγραφέας δεν είχε την πολυτέλεια της αποστασιοποιημένης ιστορικής έρευνας, μαρτυρεί προσωπικότητα διανοούμενου, με μοναδική αίσθηση του ιστορικού γίγνεσθαι και οξυδερκή πολιτικό.
Εκτός από την εξιστόρηση των γεγονότων της κρίσιμης περιόδου 1912-1918 και τη σύνδεση αυτών με τα σημαντικότερα γεγονότα που είχαν προηγηθεί, όπως το Κίνημα των Νεότουρκων του 1908, ο Εμμανουηλίδης μας δίνει σαφή εικόνα του σύνθετου πολιτικού και θεσμικού πλαισίου της καταρρέουσας αυτοκρατορίας, της λειτουργίας των πολιτειακών θεσμών της, όπως της Κυβέρνησης και του Κοινοβουλίου, του οποίου ήταν μέλος, των πολιτικών και θεσμικών αλλαγών που επεδίωκαν οι Νεότουρκοι αλλά και του πραγματικού κοινωνικού και οικονομικού γίγνεσθαι της πολυσύνθετης οθωμανικής κοινωνίας.
Παράλληλα, καταγράφει με ψύχραιμη ματιά τον θερμό εναγκαλισμό των Νεότουρκων με τους Γερμανούς πολιτικούς και στρατιωτικούς και βιογραφεί με μοναδική ενάργεια τους πρωταγωνιστές αυτής της περιόδου, φθάνοντας μέχρι το ψυχογράφημα.
Η δεινή θέση στην οποία βρέθηκαν οι έλληνες της οθωμανικής επικράτειας και η κοινή μοίρα αυτών με άλλους λαούς της Αυτοκρατορίας σε αυτή την περίοδο της, με όλα τα μέσα, άνωθεν προσπάθειας κατασκευής και επιβολής ενός εθνικιστικού τουρκικού κράτους στη θέση μιας πολυεθνοτικής αυτοκρατορίας, οι διωγμοί και οι σφαγές μέχρι ολοκληρωτικού αφανισμού, καταγράφονται στο βιβλίο συστηματικά και χωρίς συναισθηματικές «παρεκτροπές»:
«Κύριοι. Εσκέφθημεν πολύ πριν ή υπογράψωμεν το υπό συζήτησιν έγγραφον. Εσκέφθημεν δια τον εαυτόν μας και δια τα καθήκοντά μας, αλλ’ εσκέφθημεν και δια την χώραν, διότι δεν ήσαν πράγματα μικρά τα γενόμενα εκεί. Αφ’ ου δεν πρόκειται να καθορίσωμεν υπευθύνους και να κατηγορήσωμεν πρόσωπα, δυνάμεθα να το είπωμεν ελευθέρως. Όσα συνέβησαν εκεί, δεν ήσαν γεγονότα περιποιούντα τιμήν εις την ιστορίαν της ανθρωπότητος». Αυτά αναφέρει ο Εμμανουήλ Εμμανουηλίδης (βλ. σελ. 342) στην αρχή της αγόρευσής του στην Οθωμανική Βουλή στη συνεδρία της 24ης Ιουνίου 1914, κατά τη συζήτηση για την ερώτηση των ελλήνων βουλευτών για τις απελάσεις Ελληνικών πληθυσμών της Θράκης και της Δυτικής Μικασίας. Με την παραπάνω αποστροφή, ο Εμμανουηλίδης καθίσταται ο πρώτος, μαζί με τους υπόλοιπους έλληνες βουλευτές της Οθωμανικής Βουλής που κατέθεσαν την ερώτηση, που υποστηρίζει με τόσο επίσημο τρόπο, ότι οι πράξεις των διωγμών κατά των ελλήνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ήδη από το 1914, αποτελούν πράξεις κατά της ανθρωπότητας, πράξεις γενοκτονικές, όπως χαρακτηρίζονται σήμερα από το Διεθνές Δίκαιο.
Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η αναφορά στο θέμα της στρατολογίας των χριστιανών, αίτημα που υποστήριξαν το 1909 οι χριστιανοί Βουλευτές πιστεύοντας ότι εξυπηρετούν την ισότητα των χριστιανών με τους μουσουλμάνους και ελπίζοντας ότι η παρουσία των χριστιανών στο στράτευμα θα επηρέαζε ευρύτερα την εξέλιξη των πραγμάτων. «Δεν ήτο δυνατόν βεβαίως να προΐδουν από τότε οι βουλευταί εκείνοι, όσα ουδείς ηδύνατο να φαντασθή»(βλ. σελ. 151), σχολιάζει ο Εμμανουηλίδης και προσθέτει πιο κάτω σχολιάζοντας τα αποτελέσματα της γενικής επιστράτευσης που κήρυξε ο Εμβέρ λίγο πριν εκραγεί ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, στην οποία, βέβαια, συμπεριέλαβε και τους χριστιανούς: «Είχον ήδη προηγηθεί οι διωγμοί της Θράκης και της Μ. Ασίας, ο εμπορικός αποκλεισμός και όλα τα καταθλιπτικά μέτρα. Η κυβέρνησις δεν ετήρει πλέον τα προσχήματα κάν και εν τούτοις ο Έλλην εκαλείτο να δώσει το αίμα του υπέρ κυριαρχίας, η οποία είχε κηρύξει πόλεμον κατά της ζωής, της τιμής και της περιουσίας του. Το πράγμα ήτο απείρως τραγικό» (βλ. σελ. 153-154).
Πολύ συστηματικά είναι τα σχόλια του Εμμανουηλίδη πάνω στο βιβλίο «Πέντε χρόνια στην Τουρκία» του γερμανού στρατηγού Λίμαν φον Σάντερς, του ηθύνοντος νου της προετοιμασίας και των στρατιωτικών επιχειρήσεων της Τουρκίας κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στο οποίο ο γερμανός στρατηγός προσπαθεί να αποποιηθεί τις ευθύνες του για τα εγκλήματα πολέμου και τα εγκλήματα κατά του άμαχου πληθυσμού, ιδιαίτερα κατά του θρακικού και μικρασιατικού ελληνισμού, που διαπράχθηκαν στην Τουρκία. «Όταν άφησα την οικίαν μετά τέσσαρας περίπου εβδομάδας, το πλείστον από τα ασπρόρουχά μου έλειπεν. Μετ’ εκπλήξεως κατόπιν επληροφορήθην, ότι από Ελληνικήν πηγήν κατηγορήθην ως λεηλατήσας και κατακλέψας την οικίαν. Είχον κάτι καλύτερον να πράξω παρά να παραλάβω μαζή μου την στρογγυλήν τράπεζαν και τον καθρέπτην του τοίχου», αναφέρει σκωπτικά ο στρατηγός σχετικά με την παραμονή του στην Καλλίπολη. «Απολογία ενός ενόχου δεν δύναται να είναι διαφορετική, σχολιάζει ο Εμμανουηλίδης. Κατηγορούμενος δι’ εγκλήματα εναντίον λαών ολοκλήρων άνευ παραδείγματος εν τη ιστορία, προσπαθεί να αποδείξη, ότι δεν διέπραξε μικροκλοπάς» (βλ. σελ. 134).
Ανάμεσα στους κυβερνητικούς πρωταγωνιστές που βιογραφεί ο Εμμανουηλίδης είναι ο Ραχμής, μέλος του σκληρού πυρήνα των νεότουρκων. Είχε διοριστεί το 1913 Γενικός Διοικητής Αϊδινίου, με έδρα τη Σμύρνη. Αποσπάσματα της βιογραφίας του, που τολμήσαμε να αποδώσουμε στη σημερινή καθομιλουμένη, παραθέτουμε στη συνέχεια:
«Ο Ραχμής είχε έλθει στη Σμύρνη με την εντολή να αναστείλει την ανάπτυξη του Ελληνισμού στην Ιωνία και έδωσε αυτός το πρώτο χτύπημα. Κατόπιν, επειδή θεώρησε πιο πολιτικό να αναστείλει τις μαζικές ενέργειες, καθιέρωσε άλλο σύστημα. Οι Έλληνες της περιφέρειάς του πιέζονταν και εξευτελίζονταν συνεχώς. Δημόσια τάξη δεν υπήρχε γι’ αυτούς, ούτε ίχνος ασφάλειας. Μεμονωμένοι αλλά καθημερινοί φόνοι, συστηματικές καταστροφές περιουσιών και επιθέσεις στην ύπαιθρο ήσαν καθημερινά γεγονότα.……………………………………………………………………….. ……………………………………………………………………………………………………………………………………Μετά τα γεγονότα του 1914 είχαν μείνει στον Τσεσμέ μερικά ανθρώπινα ερείπια, δεκάδες γέροντες, τυφλοί και ψυχικά άρρωστοι που δεν μπόρεσαν να ακολουθήσουν τους άλλους στη πάνδημη φυγή. Οι δυστυχείς αυτοί κινδύνευαν από την πείνα. Ο Μητροπολίτης Εφέσου Ιωακείμ Ευθυβουλίδης, προς τον οποίο ο Ραχμής έδειχνε κάποια ευλάβεια, παρουσιάστηκε σε αυτόν και του ζήτησε να τους στείλει ψωμί. -Αμέσως, απαντά. Ζητεί στο τηλέφωνο τον Καϊμακάμη: -Μαθαίνω, του λέει, ότι έμειναν εκεί μερικοί γέροντες, τυφλοί κλπ Χριστιανοί. Τι ζητούν αυτοί σε Μουσουλμανικό τόπο; Να τους διώξεις αμέσως. Κλείνει το τηλέφωνο και απευθυνόμενος προς τον Μητροπολίτη προσθέτει: -Έχετε άλλες διαταγές; ………………………………………………………………………………………………………………………..Τη νέα οικονομική πολιτική την εφάρμοσε αδυσώπητα στη Σμύρνη. Πολλούς Τούρκους έκανε βαθύπλουτους. Αλλά κατά την εφαρμογή αυτής της πολιτικής δεν λησμόνησε ότι γόνος του Τουράν είναι και αυτός. Είχε και άλλο διακαή πόθο. Ήθελε να δει τον Ελληνισμό κατεστραμμένο και την Ελλάδα νικημένη και εξουθενωμένη. Τότε θα θυμόταν τον φιλελληνισμό του και θα πρότεινε σε αυτήν συμμαχία κατά των υπέρ το δέον ενισχυθέντων Βουλγάρων. Τον εξαγρίωνε ιδίως η θέα της Σμύρνης, η οποία, αν και τρομοκρατημένη, δεν εννοούσε να αποβάλει τον Ελληνικό της χαρακτήρα. Δήλωσε ότι αν Έλληνας στρατιώτης πατούσε το έδαφος της Μικράς Ασίας, ο Ελληνικός πληθυσμός θα εκτοπιζόταν, η πόλη θα αντιστεκόταν μέχρις εσχάτων και, εν ανάγκη, θα παραδιδόταν στις φλόγες» (βλ. σελ. 235-236-237).
Μερικά χρόνια αργότερα, τον Σεπτέμβρη 1922, η ανυπεράσπιστη Σμύρνη θα καεί από τους ίδιους ανθρώπους και ο μικρασιατικός ελληνισμός θα σημαδευτεί από το θάνατο, τη δυστυχία και την προσφυγιά.
Τελειώνοντας θα μου επιτρέψετε να αναφέρω ορισμένες σκέψεις για τη σημερινή και διαχρονική αξία του βιβλίου του Εμμανουηλίδη.
Το 1928 κυκλοφόρησε η αγγλική έκδοση του βιβλίου του Λίμαν φον Σάντερς «Πέντε χρόνια στην Τουρκία»,# που αποτέλεσε βασικό ντοκουμέντο σε στρατιωτικές σχολές και σε στρατιωτικούς κύκλους των ΗΠΑ. Προφανώς κανείς δεν αμφισβήτησε τα γραφόμενα από τον Σάντερς για το τι έγινε εκείνη τη περίοδο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, με τη άμεση ή έμμεση συνέργια του ίδιου. Θεωρήθηκαν a priori ως αληθή. Έτσι, για πολύ κρίσιμα θέματα, που επηρεάζουν μέχρι σήμερα τις ελληνοτουρκικές σχέσεις και όχι μόνον αυτές, η πληροφορία των στελεχών της πανίσχυρης στρατιωτικής μηχανής των ΗΠΑ ήταν εξ αρχής μονόπλευρα διαστρεβλωμένη. Και ίσως συνεχίζει να είναι.
Πρόσφατα δημοσιεύθηκε ένα ενδιαφέρον άρθρο του γνωστού ολλανδού τουρκολόγου Έρικ Ζούρχερ# για τα Αμελέ Ταμπουρού, τα «Τάγματα Εργασίας» ή ορθότερα τα Τάγματα Εξολόθρευσης στα οποία κατατάσσονταν οι χριστιανοί στρατεύσιμοι. Σε αυτό δεν έχουν αξιοποιηθεί οι εξαιρετικά ενδιαφέρουσες πληροφορίες και απόψεις που καταθέτει ο Εμμανουήλ Εμμανουηλίδης στο βιβλίο του διότι, προφανώς, δεν ήσαν σε γνώση του συγγραφέα.
Από τα παραπάνω γίνεται προφανές ότι «Τα τελευταία έτη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας» είναι ένα σύγγραμμα που πρέπει να γίνει ευρύτερα γνωστό ώστε, αφ’ ενός να διαφωτίσει το ευρύ κοινό και αφ’ ετέρου να συμβάλει στην αναθεώρηση διαστρεβλωμένων απόψεων επιστημόνων ή να αποτρέψει εσφαλμένες αναθεωρήσεις τύπου «συνωστισμού». Γι’ αυτό, νομίζω ότι είναι πολύ σημαντική η είδηση ότι ήδη το βιβλίο μεταφράζεται στην τουρκική και θα κυκλοφορήσει στην Τουρκία.

Φαίδων Παπαθεοδώρου/ 15η Δεκεμβρίου 2010

Association of the Enosi Smyrneon Powered by Elxis - Open Source CMS.  Copyright (C) 2006-2017 Elxis.org. All rights reserved.