Έκθεση στο Βυζαντινό Μουσείο

Ακολουθεί άρθρο της κας Μαρίας Θερμού από την εφημερίδα

ΤΟ ΒΗΜΑ της Κυριακής της 26 Ιουλίου 2009

Το Βήμα 2 ΜΝΗΜΕΣ

«Αυτή τη φορά η εξορία ήταν στην πατρίδα μας...»
Τα αντικείμενα που παρουσιάζονται στην έκθεση του Βυζαντινού Μουσείου με τίτλο «Ανθρωποι και εικόνες: Κειμήλια προσφύγων» αφηγούνται προσωπικές ιστορίες αλλά και τη μεγάλη ιστορία του ξεριζωμού των Ελλήνων από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη στις αρχές του 20ού αιώνα

της ΜΑΡΙΑΣ ΘΕΡΜΟΥ

Είναι οι άνθρωποι που κάνουν τον τόπο ή ο τόπος τον άνθρωπο; Οταν ο Σεραφείμ Ρίζος αφηγείται πώς έφυγε από το χωριό του, τη Σινασό της Μικράς Ασίας, για να έρθει το 1924 πρόσφυγας στην Ελλάδα-«αυτή τη φορά η εξορία ήταν στην πατρίδα μας...»,ο τόπος για τον οποίο μιλάει παίρνει ανθρωπόμορφες διαστάσεις, γίνεται ένα με τους κατοίκους του και αυτοί τον κουβαλούν μαζί τους. Οπως κάποια αντικείμενα που έχουν στην κατοχή τους, κυρίως όμως τις εικόνες και τα λειτουργικά σκεύη των εκκλησιών- κειμήλια θα τα πουν αργότερα στη νέα πατρίδα -, για να τους θυμίζουν ποιοι ήταν και από πού έρχονταν.

«Πρώτη Αυγούστου... σήμαναν οι καμπάνες πρωί πρωί.Αφού λειτούργησε και μοίρασε το αντίδερο, ο Παπαχρύσαντος είπε με τρεμάμενη φωνή:Ευλογημένοι χριστιανοί, από σήμερα δεν έχουμε πια εκκλησία... Θα κατεβάσουμε τα σήμαντρα, τις ιερές εικόνες,τα πολυέλαια,και θα συσκευάσουμε σε κάσες όλα.Ολα θα τα πάμε μαζί μας στο καινούργιο μας χωριό».O αφηγητής κλείνει με πόνο την πόρτα πίσω του για να ανοίξει μια άλλη. Κρατάει σφικτά όμως στα χέρια του τα κειμήλια που τον συνδέουν με τον παρελθόντα τόπο και χρόνο ως φορείς μνήμης, αδιάψευστοι μάρτυρες που σηματοδοτούν τη συλλογική ταυτότητα. Καθένα λοιπόν από αυτά τα κειμήλια που παρουσιάζονται στην έκθεση του Βυζαντινού Μουσείου με τίτλο «Ανθρωποι και εικόνες: Κειμήλια προσφύγων» αναφέρεται σε προσωπικές ιστορίες, αλλά και στη μεγάλη ιστορία του ξεριζωμού των Ελλήνων από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη στις αρχές του 20ού αιώνα.

Εκατοντάδες ήταν τα κιβώτια που είχαν φθάσει στο Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, γεμάτα με κειμήλια που καταγράφηκαν προσεκτικά, φυλάχθηκαν και πολλά από αυτά επιστράφηκαν, στα χρόνια που ακολούθησαν, σε ενορίες, κοινότητες προσφύγων ή στα σωματεία τους. Ενας ικανός αριθμός από εικόνες κυρίως, αλλά και άμφια, χειρόγραφα, διάφορα έντυπα, έγγραφα και φωτογραφίες παρέμειναν ωστόσο στο μουσείο συνθέτοντας την ιδιαίτερη συλλογή του από κειμήλια προσφύγων, τα οποία τώρα παρουσιάζονται για πρώτη φορά, μαζί με αντικείμενα- ιδιωτικά ενθυμήματα, τα οποία προσφέρθηκαν από τους κατόχους τους ειδικά για την έκθεση.

Στην υποδοχή βρίσκεται μια εξαιρετική ψηφιδωτή εικόνα του 13ου αιώνα από την Τρίγλια Βιθυνίας, η «Παναγία η Επίσκεψις». Τα χρώματά της λάμπουν στο φως, η τέχνη της κόβει την ανάσα, αλλά εν τέλει δεν είναι τα καλλιτεχνικά δημιουργήματα που έρχεται να θαυμάσει κανείς σε αυτή την έκθεση. Είναι η παρακολούθηση της ιστορίας των απλών ανθρώπων που βρέθηκαν στη δίνη γεγονότων, τα οποία δεν προκάλεσαν οι ίδιοι και δεν είχαν καμία ευθύνη για τη δραματική εξέλιξή τους.

Οι μνήμες βέβαια διασώθηκαν αποσπασματικά, το ίδιο και τα κειμήλια, αλλά στην έκθεση αυτό που προέχει είναι η ανεπίσημη ιστορία της καθημερινής ζωής των ανθρώπων.

Η μνήμη

2. Εικόνες - κειμήλια προσφύγων: ο Αγιος Ελευθέριος (αριστερά) και η «Ακρα Ταπείνωσις» (δεξιά) από την Κερμίρα με την επιγραφή «διά δαπάνης και εξόδου ανιστορήθη η εικών αυτή του Χατζηπαναγιώτη εξ Αγκύρας, 1765».Επάνω, χάλκινο εξάρτημα πολυελαίου με τον βυζαντινό αετό,ο οποίος φέρει ελληνική και καραμανλίδικη επιγραφή Το απολυτήριο, με ημερομηνία Μάιος του 1915, ενός νέου ιερωμένου, του Θεόδωρου Ταπόπουλου, ετών 18, από την Ιερατική Σχολή Καισαρείας,«φοιτήσαντα εν τη σχολή έτη 5». Η προσφυγική ταυτότητα της Μαριγώς Καμπάταη από τα Βούρλα. Ενα τρίπτυχο του 18ου αιώνα με τη Θεοτόκο ως «Ρόδο το αμάραντο» από την Καππαδοκία. Μία προθήκη που αναφέρεται ειδικά στον Μητροπολίτη Χρυσόστομο Σμύρνης, με τη φωτογραφία του και ιδιόχειρη αφιέρωση προς την οικογένειά του, το μελανοδοχείο του και κάποια βιβλία από τη βιβλιοθήκη του. Αντικείμενα που αναφέρονται ευθέως στην προσωπική και συλλογική μνήμη.

Και ύστερα τα πολύτιμα: Η εντυπωσιακή ενότητα με τα ξυλόγλυπτα βημόθυρα, τέμπλα και «λυπηρά» που πρόφθασαν να διασώσουν οι πρόσφυγες. Αλλά και τα ξυλόγλυπτα εξαπτέρυγα και ένας σταυρός λιτανείας από την Κερμίρα της Καππαδοκίας, στέφανα γάμου αλλά και κρίκοι φρενοβλαβών, καθώς και μια λειψανοθήκη από τη Μονή Ταξιάρχη της Κερμίρας πάντα, με ημερομηνία 1835. Μια ιερατική μίτρα από την Καισάρεια (18ος- 19ος αιώνας), σταυρός αγιασμού, ένας ασημένιος δίσκος με τον Αγιο Γεώργιο, ένα εξάρτημα πολυελαίου με τον αετό του Βυζαντίου. Μεγάλος αριθμός εικόνων με αργυρή επένδυση, το λεγόμενο ασήμωμα (κάποιες φορές μόνο του), ακόμη όμως και απλές χάρτινες εικόνες από τα εικονοστάσια των σπιτιών, τις οποίες οι άνθρωποι πήραν μαζί τους φεύγοντας για να μην υποστούν βανδαλισμό.

Παράλληλα το οπτικοακουστικό υλικό από την ΕΡΤ παρουσιάζει συνοπτικά το ιστορικό πλαίσιο των γεγονότων από τους Βαλκανικούς Πολέμους ως τη Συνθήκη της Λωζάννης, ενώ σε βίντεο προβάλλονται ντοκυμαντέρ με τις συγκινητικές αφηγήσεις προσφύγων.

Η ακμή

3. Βιβλίο με ονόματα πιστών προς μνημόνευση και ευχές (19ος αιώνας) στα ελληνικά και στα καραμανλίδικα 4. Μυροδόχη με τον αρχάγγελο Μιχαήλ και τον Πρόδρομο (18ος- 19ος αιώνας) από την Τραπεζούντα 5. Ιερατική μίτρα 6. Λειψανοθήκη από την Κερμίρα της Καππαδοκίας 7. Εικόνα της έκθεσης με εξαπτέρυγα, τον σταυρό λιτανείας και άλλα λειτουργικά σκεύη Η αφήγηση αρχίζει από τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα- αρχές του 20ού, μια ταραγμένη περίοδο με πολλές κοινωνικοπολιτικές και οικονομικές ανακατατάξεις, κατά την οποία όμως οι κοινότητες των Ρωμιών ακμάζουν γύρω από τη Μεσόγειο, αλλά και στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, στη Μικρά Ασία και στα Βαλκάνια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Σμύρνη, η οποία στις αρχές του 20ού αιώνα διαθέτει μεγάλες βιομηχανικές μονάδες, τραπεζικά καταστήματα, όπερα, θέατρα, τυπογραφεία, νοσοκομεία, εκπαιδευτικά ιδρύματα. Φωτογραφίες εκείνης της εποχής από την Τραπεζούντα, τη Σινασό, από την εκκλησία της Παναγίας στην Κερμίρα, από τη χριστιανική συνοικία στην Αγκυρα, από τους λαξευτούς τάφους της Μάκρης δείχνουν την ευημερία και την ηρεμία με την οποία κυλά η ζωή.

Οι καταγραφές των αναμνήσεων είναι χαρακτηριστικές, όπως η προφορική μαρτυρία του Παΐσιου Κιρεμιτζόγλου από την Κερμίρα: «Διαβάζαμε τους βίους των αγίων από φυλλάδες, από βιβλία. Μερικοί ήξεραν απέξω αυτά τα αναγνώσματα.Ακουγες να λένε μεταξύ τους οι γυναίκες:“κιξ Κατίνα,άγιος Σπυρίδωνσουν ομρήνη ο χόντα ντιγνιελίμ”-κόρη Κατίνα,διάβασε τον βίο του Αγίου Σπυρίδωνος να τον ακού σουμε. Ετσι περνούσαν οι μεγάλες χειμωνιάτικες νύχτες...».

Ο εκτοπισμός

Η «έξοδος» θα είναι δραματική, όπως αποτυπώνεται στις ασπρόμαυρες, λίγο θολές φωτογραφίες, που όμως δείχνουν την ένταση των στιγμών και την απελπισία των ανθρώπων. Πρόσφυγες που περιμένουν να επιβιβαστούν σε κάποια βάρκα (άραγε το κατόρθωσαν;), με τις εικόνες και τα λειτουργικά σκεύη των εκκλησιών τους να κείτονται στην άμμο. Αλλοι εικονίζονται στον σιδηροδρομικό σταθμό της Τυρολόης στην Ανατολική Θράκη (6.10.22 γράφει η φωτογραφία), άλλοι έχουν ήδη επιβιβασθεί στο πλοίο «Ιθάκη» και φεύγουν για την Ελλάδα, οι τελευταίες στιγμές της Σμύρνης με τους πρόσφυγες στην προκυμαία και τη φωτιά να έχει φθάσει ήδη στα σπίτια μπροστά στη θάλασσα.

«Ο πατέρας μου αγόρασε έναν γάιδαρο όπου φορτώσαμε τα κουρέλια μας,τα λιγοστά υπάρχοντά μας.Σε ένα ψωμί μέσα έβαλε, αφού αφαίρεσε την ψίχα,μερικές χρυσές λίρες.Στο ίδιο σακί, μαζί με το ψωμί, έβαλε το ράσο μου με ένα εικονισματάκι της Παναγιάς...». Αυτά αφηγήθηκε χρόνια μετά ο παπα -Σταύρος Εφραιμίδης από την Κιουτάχεια.

Συνέχεια

8. Σταυρός αγιασμού, που χρονολογείται από το 1754 9. Ξύλινο τρίπτυχο όπου παρατίθενται ονόματα πιστών προς μνημόνευση 10. Κατάστιχο από τη Σινασό της Καππαδοκίας. Από το Σωματείο «Η Νέα Σινασός» Και τι έμεινε πίσω; Κάποιες σπάνιες εικόνες δείχνουν την καταστροφή. Στην Αγία Τριάδα των Μοσχονησίων τα ιερά σκεύη είναι πεταμένα έξω στο προαύλιο με τον ιερέα, που έμεινε πίσω να στέκεται φρουρός τους. Στο Δέιρμεντζικ το εσωτερικό ενός διαλυμένου ναού δείχνει τη μανία των Τούρκων.

Και ύστερα η εγκατάσταση στους καταυλισμούς των προσφύγων, ο αγώνας όχι μόνο για την επιβίωση, αλλά και για την αποδοχή. Γιατί αν ο Σεφέρης έγραφε «Αυτοί οι άγνωστοι άνθρωποι, το καλύτερο που έχει ο τόπος μας»,υπήρξαν και διαφορετικές αντιδράσεις, όπως μαρτυρεί στο βιβλίο «Προσφυγική Ελλάδα»ο Αβραάμ Ελβανίδης:«Οταν πρωτοήρθαμε δεν ήξερε ο κόσμος ελληνικά. Οι ντόπιοι μάς κορόιδευαν,μας έλεγαν τουρκόσπορους.Ελεγαν ότι ήρθαμε και στένεψε ο τόπος τους...».

Βιώματα

«Με την έκθεσηαναζητούμε τους συμβολισμούς που φέρουν τα κειμήλια ως πολιτιστικά,κοινωνικά,θρησκευτικά και προσωπικά αγαθά.Αναγνωρίζουμε τη σημασία τους στη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης και του αισθήματος του “ανήκειν”. Συνδέουμε τα αντικείμενα με τους ανθρώπους διαχρονικά και σας προσκαλούμε να ανακαλύψετε με ποιους τρόπουςάνθρωποι και κειμήλια σχετίζονται με τα δικά σας προσωπικά βιώματα και τη σύγχρονη πραγματικότητα»λέει η επιμελήτρια της έκθεσης κυρίαΜαρία Φιλιππούση.

Δεν στοχεύει λοιπόν στη συγκίνηση του θεατή τούτη η έκθεση, γιατί αυτή είναι δεδομένη, αλλά στον προβληματισμό του. Σε μια μικρή προθήκη ένας λίθος με λαξευμένο έναν σταυρό, μια μικρή μαρμάρινη πλάκα με ημερομηνία 1848 από το αρχοντικό του Σεραφείμ Ρίζου στη Σινασό και στέφανα γάμου είναι αντικείμενα που ήρθαν στην Ελλάδα μόλις το 2006, ύστερα από επίσκεψη προσφύγων και απογόνων τους στα χωριά τους. Και το λίγο χώμα που έφεραν μαζί τους μου θύμισε τα σακουλάκια με την άμμο που κουβαλάω κι εγώ κάθε φορά από τον γενέθλιο τόπο. Λοιπόν; Πόσο αλλάξαμε;

Μεσημέρι στην Αθήνα, με συνθήκες καύσωνα, αλλά το Βυζαντινό Μουσείο μόνον άδειο δεν είναι. Εξω γίνεται κοσμογονία με τη διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου και την ολοκλήρωση των επεμβάσεων και των επεκτάσεων στα κτίρια, ενώ μέσα ολοκληρώνεται η επανέκθεση των συλλογών του υπό το άγρυπνο μάτι του διευθυντή του μουσείου κ.Δημήτρη Κωνστάντιου.

Αλλά η έκπληξη είναι στην αίθουσα περιοδικών εκθέσεων με τα κειμήλια των προσφύγων. Πολλοί Ελληνες και ξένοι περνούν και η μουσειολόγος κυρίαΑρτεμις Σταματέλουπου με συνοδεύει- είναι και η υπεύθυνη για την Ελλάδα του ερευνητικού έργου Ιcon Νetwork, που χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα «Πολιτισμός 2007-2013» της ΕΕ- μου δείχνει το βιβλίο επισκεπτών. Εδώ καταγράφονται εν είδει γκάλοπ εντυπώσεις και παρατηρήσεις. Και είναι ήδη τεράστιο. Ο επισκέπτης που μόλις έφυγε αποδείχθηκε ότι ήταν Ρουμάνος, ο οποίος εγκατέλειψε την πατρίδα του πριν από χρόνια για να εγκατασταθεί στην Ιταλία, παίρνοντας και αυτός μαζί του τα λίγα, πολύτιμα για εκείνον, αντικείμενα. Η έκθεση του θύμισε τη δική του ιστορία, είπε και συγκινήθηκε. Δεν είναι ψέματα ότι οι πρόσφυγες είναι και θα είναι ίδιοι, σε κάθε εποχή και σε κάθε τόπο.

Η έκθεση θα διαρκέσει ως τις 31 Αυγούστου.